Wersja twojej przeglądarki jest przestarzała. Zalecamy zaktualizowanie przeglądarki do najnowszej wersji.
Wybrane metody komunikacji alternatywnej

Opis wybranych metod komunikacji alternatywnej i ich wykorzystanie w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi.

Metoda ośrodków pracy

W dzisiejszych czasach bardzo często spotykamy osoby niepełnosprawne fizycznie lub intelektualnie. Ich liczba stale wzrasta tworząc swoisty paradoks jeśli weźmie się pod uwagę ogromny postęp jaki ma miejsce w nauce i medycynie. 
Ratując życie i zdrowie wielu dzieciom, nie jesteśmy w stanie przewidzieć jakim torem potoczy się ich rozwój. Dlatego też należy stworzyć im jak najlepsze warunki do nauki oraz ułatwić życie w otaczającej ich rzeczywistości. 
Rolę tę spełnia szkoła specjalna. Głównym celem w edukacji i wychowaniu jest wyposażenie tych osób w odpowiednią dawkę wiedzy, która umożliwi im prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie, ułatwi pokonywanie barier społecznych oraz wyrówna szanse życiowe tych ludzi. Aby osiągnąć ten cel należy stosować odpowiednie metody nauczania, wychowania i rewalidacji i to od pierwszego etapu edukacyjnego. Szkoła specjalna zapewnia dzieciom o obniżonej sprawności intelektualnej bardzo szeroki wachlarz metod i form pracy. Jest to szkoła, w której te dzieci znajdują swoje miejsce, czują się dobrze i bezpiecznie, nie są napiętnowane i wyszydzane przez rówieśników. Stwarza im się warunki ułatwiające zdobycie wiedzy zawartej w podstawie programowej, dostosowuje metody nauczania do ich indywidualnych możliwości. Istotny jest pierwszy etap edukacyjny, w którym dzieci zdobywają podwaliny do dalszego kształcenia. 
Bardzo efektywną metodą nauczania jest Metoda Ośrodków Pracy. 
Metoda ta wprowadzona w Polsce w latach 20-tych przez prof. Marię Grzegorzewską, wywodzi się z metody ośrodków zainteresowań opracowanej na początku XX wieku przez belgijskiego lekarza i pedagoga Ovide Decroly'ego. 
Metoda ta poprzez całościowe nauczanie pozwala łączyć działania dydaktyczne i rewalidacyjne. Uczy widzenia, obserwowania, badania, myślenia, rozumienia zjawisk przyrody i zjawisk społecznych, uczy wyciągania wniosków, przyczynowego i systematycznego ujmowania zjawisk społeczno-przyrodniczych. 
Metoda ośrodków posiada specjalną konstrukcję systemu lekcyjnego. Lekcje jednego dnia tworzą główną jednostkę dydaktyczną, tak zwany dzienny ośrodek pracy. Nauczyciel realizuje jedno zagadnienie, które stanowi punkt centralny, wokół którego grupuje się inne, bezpośrednio z nim związane problemy. Temat szczegółowy opracowywany w ciągu jednego dnia stanowi fragment szerszego zagadnienia. Dzienne ośrodki pracy tworzą ośrodki tygodniowe, te z kolei składają się na ośrodki okresowe i dalej ośrodki roczne. Czasami występują krótkie, 1 - 2 dniowe ośrodki okolicznościowe związane z ważnymi wydarzeniami w danym środowisku. 
W dziennym ośrodku pracy wyróżniamy następujące etapy: 
1) zajęcia wstępne 
2) praca poznawcza - obserwacja, kojarzenie 
3) ekspresja 
4) zajęcia końcowe.


ETAPY DZIENNEGO OŚRODKA PRACY

I. ZAJĘCIA WSTĘPNE

 

Pierwszym etapem dziennego ośrodka pracy są zajęcia wstępne. Celem zajęć jest stworzenie dogodnych warunków pracy, odpowiedniej atmosfery i przygotowania uczniów do pracy w ciągu dziennego ośrodka. 
W zajęciach wstępnych realizowane są treści programowe różnych przedmiotów. 
Czas trwania zajęć wstępnych uzależniony jest od możliwości uczniów, stopnia nabycia wprawy przez uczniów w wykonywaniu czynności na tym etapie. 
Najważniejsze cele zajęć wstępnych to: - pogłębianie rozwoju dziecka, usprawnianie fizyczne, - rozładowanie napięć psychicznych uczniów, uspokojenie uczniów nadpobudliwych, uaktywnienie dzieci apatycznych, wyrabianie umiejętności obserwacji otaczającego środowiska i zmian w nim zachodzących, - kształtowanie pojęć związanych z pogodą, jej zmianami, pojęć czasowych i przestrzennych, - wyrabianie nawyków i umiejętności korzystnych z punktu widzenia rewalidacji, np. wyrabianie nawyków związanych z higieną i samoobsługą. 
Zajęcia wstępne obejmują następujące czynności: 
1. Zajęcia porządkowe (powitanie z dziećmi, lista obecności, ustalenie daty). 
2. Obserwacje zmian przyrodniczych i analizę stanu pogody - prowadzenie kalendarza pogody. 
3. Ćwiczenia ruchowe związane z tematyką dnia, gry i zabawy ruchowe ze śpiewem i muzyką. 
4. Ustalenie celu i tematu zajęć.


II. PRACA POZNAWCZA - OBSERWACJA, KOJARZENIE


Kolejnym etapem metody ośrodków pracy jest obserwacja. Ma ona na celu poznanie nowego materiału. Obserwowanie to celowe, planowe i świadome spostrzeganie przedmiotów i zjawisk. W zależności od przyjętych kryteriów obserwację można podzielić na bezpośrednią i pośrednią, dowolną i kierowaną, planowaną i przypadkową. Najbardziej pożądana w procesie poznania jest obserwacja bezpośrednia, zaplanowana i kierowana przez nauczyciela. Obserwacja bezpośrednia to poznanie przedmiotu, sytuacji, zjawiska przyrodniczego w warunkach naturalnych. Proces poznawczy powinien być prowadzony tam, gdzie wymaga tego opracowywany temat, np. w klasie, w ogrodzie, w parku, na poczcie itd.. W czasie obserwacji uczeń powinien dotykać, wąchać, smakować, manipulować, przekształcać. Prowadzenie bezpośredniej obserwacji odbywa się podczas wycieczek, gdzie poznawanie rzeczywistości opiera się na bezpośrednich spostrzeżeniach uczniów w terenie. Wycieczka jest trudną formą pracy, ale ma duże wartości rewalidacyjne. 
Na zakończenie obserwacji prowadzonej w naturalnym środowisku nauczyciel powinien z uczniami powtórzyć zgromadzone wiadomości i zebrać w miarę możliwości okazy i materiały do dalszej pracy w klasie. Po powrocie do klasy, krótkim odpoczynku i pogadance o interesujących uczniów problemach, często ubocznych, należy przejść do opracowania zebranego materiału. 
Obserwacja jest ściśle połączona z kolejnym etapem pracy poznawczej - kojarzeniem. Etap obserwacji ma dostarczyć potrzebną ilość materiału do stworzenia systemu wiedzy o danym zjawisku, a etap kojarzenia ma tę wiedzę zweryfikować, połączyć w logiczną całość i powiązać z materiałem poprzednio opracowanym w zwarty system. W kojarzeniu następuje wiązanie tego co działo się w czasie obserwacji, z tym co działo się wcześniej i gdzie indziej. Ma to na celu uświadomienie uczniom rozmaitego rodzaju związków i zależności między faktami, skutkami i przyczynami. Rozpoczynamy od przypomnienia spostrzeżeń dokonanych w czasie obserwacji. Wykorzystujemy przyniesione eksponaty i wspomagamy słabą pamięć uczniów odpowiednimi środkami dydaktycznymi - modelami, ilustracjami przedstawiającymi poznany obiekt, tekstem. 
Nasi wychowankowie dzielą się doświadczeniami, przeżyciami, wrażeniami, porównują, różnicują, przyswajają istotne informacje i odrzucają mało ważne, wyciągają wnioski, aż wreszcie określają, nazywają obiekt bądź zjawisko trafnie dobranymi słowami, zdaniami. Nauczyciel koryguje błędne spostrzeżenia uczniów oraz kieruje tym procesem podsuwając odpowiednio dobrany materiał językowy - zestawy pytań, zadań, ćwiczeń, tekstów itp. tak, by uczeń mógł zrozumieć i opanować dane pojęcie w słowie mówionym, pisanym i czytanym oraz umieścić go wśród innych pojęć. Dziecko powinno uświadomić sobie i umieć połączyć w całość istotne cechy poznawanego przedmiotu, określić cechy wyodrębniające go spośród innych - jemu podobnych, np. cechy odróżniające wróbla od sikorki, truskawki od poziomek. Poznanie powinno uwzględniać ustalenie odpowiedniego stosunku dziecka do przedmiotu bądź zjawiska, ukierunkować sposób działania i postępowania wobec niego, wskazać na konsekwencje płynące ze zdobytych wiadomości i możliwość zastosowania ich w praktyce.


III. EKSPRESJA

 

Następnym etapem dziennego ośrodka pracy jest ekspresja, czyli wyrażenie przeżyć lub zastosowanie wiadomości uczniów powstałych w wyniku wielozmysłowej obserwacji, w różnych formach działania. W czasie ekspresji nauczyciel stwarza uczniom szereg różnorodnych sytuacji wyzwalających ich aktywność, kontrolując jednocześnie zdobyte przez uczniów wiadomości i umiejętności. 
Ekspresja może przybierać następujące formy:

  • plastyczną (rysunek, malowanie różnymi technikami, wydzieranki, wycinanki)
  • praktyczną (czynności samoobsługowe, przygotowywanie posiłków,
  • porządkowanie, hodowanie roślin, zwierząt, zbieranie owoców i warzyw, modelowanie, konstruowanie),
  • ruchową (ćwiczenia ruchowe, zabawy, gry, inscenizacje),
  • muzyczną (śpiewanie piosenek, ich inscenizacja, zabawy rytmiczne),
  • werbalną (wypowiedzi ustne - czytanie, recytowanie wierszy, pisanie zdań, opowiadań, rozwiązywanie zadań matematycznych).

Podczas ekspresji uczniowie ujawniają swoje przeżycia, przekonują się, że zdobywana wiedza może być wykorzystana w działaniu praktycznym, sprawdzają swoje wiadomości i umiejętności, porównują swoje wyobrażenia o poznanej rzeczywistości z wyobrażeniami kolegów, utrwalają wiadomości i zdobywają nowe, np. dotyczące właściwości materiałów, narzędzi, bezpieczeństwa ich stosowania, planowania i organizacji stanowiska pracy. 
Ekspresja ma duże walory terapeutyczne. Sprzyja rozwojowi sprawności fizycznej i manualnej, rozwija aktywność i samodzielność uczniów, uczy wytrwałości, stwarza wiele okazji do usprawniania i korygowania zaburzonych funkcji psychicznych, kształtowania odpowiednich postaw społecznych. 
Miła, swobodna atmosfera zajęć rozładowuje napięcia, uczniowie są pobudzani lub wyciszani, odprężają się, relaksują. Dla nauczyciela zajęcia te są informacją o uczniach, ich potrzebach, zaburzeniach, możliwościach. W czasie ekspresji uczeń ma możliwość zastosowania zdobytej wiedzy w działaniu praktycznym. Może wykonywać konkretne czynności, takie jak: przygotowanie kanapek, czyszczenie obuwia, porządkowanie, sadzenie roślin, modelowanie - w plastelinie, masie solnej, papierowej, malowanie różnymi technikami, wydzieranie, wycinanie. Jedną z najpopularniejszych form twórczości dzieci jest rysunek. To manualna potrzeba odtwarzania rzeczywistości, oddawania spostrzeżeń i wrażeń lub tworzenia z wyobraźni. Gry i zabawy ruchowe to kolejna forma ekspresji, łącząca treści różnych przedmiotów, mająca ogromną wartość edukacyjną i rewalidacyjną. Rozwijają one sprawność motoryczną, pamięć, myślenie, koordynację, percepcję, wyobraźnię. Sprzyjają procesom kojarzenia, zaspokajają potrzebę ruchu, odprężają, uspokajają bądź pobudzają do działania, umożliwiają sukces dziecka, uspołeczniają, wyzwalają ze stresu i lęku, zmuszają do samokontroli. Zabawy przy muzyce, śpiew, słuchanie muzyki, gra na instrumentach, spełniają funkcje poznawcze, wychowawcze i rewalidacyjne. Elementy muzyki można wykorzystywać na różnych etapach metody ośrodków pracy do realizacji poszczególnych celów. 
Bardzo ważną postacią ekspresji są wypowiedzi ustne i pisemne oraz rozwiązywanie zadań matematycznych.


IV. ZAJĘCIA KOŃCOWE

 

Zajęcia końcowe trwają około 10 - 15 minut i są podsumowaniem całodziennej pracy oraz sprawdzeniem zdobytych wiadomości. Do zajęć końcowych będzie należało ustalenie, co nowego uczniowie poznali, sprawdzenie zrozumienia zdobytych wiadomości, podkreślenie wiadomości najbardziej istotnych. 
Należy przypomnieć uczniom o zadanej pracy domowej. Zadanie do wykonania w domu powinno być atrakcyjne, łatwe do wykonania i mieć walory wychowawcze. Zadanie może być kontynuacją tematyki ośrodka, utrwaleniem lub poszerzeniem wiadomości albo przygotowaniem do tematu dnia następnego. Ważnym elementem zajęć końcowych jest ocena pracy i zachowania uczniów. Ocena powinna spełniać funkcję dydaktyczną, wychowawczą i społeczną. Należy oceniać rzetelnie, ale z wyczuciem, wykorzystując różne formy oceny. W czasie zajęć często powinna być stosowana pochwała słowna i aprobata gestem. Stosując ocenę opisową, kierujemy ją bezpośrednio do ucznia. 
Przy ocenie prac dzieci, staramy się podkreślać wszystkie pozytywne elementy, jednocześnie bardzo delikatnie zwracając uwagę na występujące trudności i niedomagania. Prawidłowo przeprowadzona ocena będzie czynnikiem motywującym. 
Pożegnanie z dziećmi może przybierać różne formy. Może to być ulubiona piosenka lub jej fragment, krótki wierszyk związany z tematyka ośrodka, pląs, taniec lub zabawa. 
Metoda Ośrodków Pracy jest szczególnie efektywna w pracy z dziećmi młodszymi. Stanowi ona pewną syntezę metod stosowanych w edukacji niepełnosprawnych. W swoim toku metodycznym wykorzystuje wszelkie bodźce pochodzące ze środowiska zewnętrznego. Dzięki temu szkoła specjalna może dać uczniom to co jest dla nich najważniejsze. 
Bibliografia: 
1. J. Doroszewska „Pedagogika specjalna”, T 1 
2. A. Kosińska, A. Polak, D. Żiżka „Uczę metodą ośrodków pracy” 
3. Z. Sękowska „Pedagogika specjalna” 
4. O. Likszo „Elementy metodyki nauczania dzieci klas I-III szkoły specjalnej dla upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim” 
opracowała 
mgr Renata Borten

Polityka dotycząca plików cookies

Ten serwis korzysta z plików cookies do przechowywania informacji na twoim komputerze.

Czy akceptujesz?